Egipt
Trzy systemy religijne, mające charakter kosmogonii, tj. nauki o powstaniu świata, nie wyczerpują ani w części podstawowych wierzeń egipskich, których panteon bóstw jest znacznie większy. Przede wszystkim w ważniejszych ośrodkach kultu powstają triady (trójce) bogów: bogu mającemu ogólnopaństwowe znaczenie dodaje się dwa mniejsze bóstwa lokalne. W Memfis mamy więc Ptaha, jego małżonkę imieniem Sechmet i syna Nefertuma; na wyspie Elefantynie trójca składa się z ogólnoegipskiego boga o głowie barana, C h n u m a, który na kole garncarskim miał ulepić człowieka, z dodanymi mu dwoma miejscowymi bóstwami, a więc: jako małżonki lokalnej bogini Anukis i zrodzonej przez nich córki, bogini Satis z rogami antylopy (była przedmiotem kultu na jednej z wysepek rejonu pierwszej katarakty).
Do największego jednak znaczenia doszła w okresie Nowego Państwa triada tebańska. Na czele jej stał Amon identyfikowany z bogiem Ra, a więc Amon-Ra, którego świętymi zwierzętami były baran i gęś. Za małżonkę posiadał sępiogłową boginię imieniem Mut; jako jego żona stała się ona boginią nieba, a synem ich był księżycowy bóg C h o n s u, którego przedstawiano pod postacią człowieka.
Nie sposób wyliczyć wszystkich bogów starożytnego Egiptu, z których każdy pod ściśle określoną postacią występuje w sztuce. Zanim więc przystąpimy do omówienia najważniejszego w religii egipskiej mitu Ozyrysa, należy tu poświęcić nieco uwagi najczęściej spotykanym na reliefach i malowidłach egipskich bogom tego kraju. Jak zobaczymy, każde z tych bóstw posiada sobie poświęcone szczególne miejsce kultu, zajmując równocześnie jakieś nadrzędne miejsce w oficjalnym systemie religijnym całego kraju. A więc np. bogini czczona w Sais — N e i t, przedstawiana jako kobieta z czerwoną koroną Dolnego Egiptu na głowie, trzyma w ręku tarczę i dwie skrzyżowane strzały. Grecy identyfikowali ją dlatego z Ateną, ale według innych mitów była ona matką Tefnut, która w kosmogonii heliopolitańskiej zajmuje jedno z naczelnych miejsc jako bogini wilgoci i żona Szu, boga powietrza, córka praboga Atum-Ra. Zatem lokalna bogini niedużego miasta w Delcie, jedno z czterech bóstw opiekujących się trumnami i tzw. urnami kanopskimi po mumifikacji ciała ludzkiego, była prawdopodobnie pierwotnie jednym z prabóstw w religii egipskiej.
Podobnie wspomniana już H a t h o r, której głównymi centrami kultu były Memfis (w Dolnym Egipcie) i Dendera (w Górnym Egipcie). Uważano ją też za patronkę kopalni miedzi na Półwyspie Synajskim. Pomimo tego, że w sztuce przedstawiana była często jako krowa lub krowa z głową kobiety, niekiedy zaś jako kobieta z rogami na głowie, Grecy identyfikowali ją z boginią miłości Afrodytą. Kult Hathor należał do najbardziej rozpowszechnionych w Egipcie i w krajach podbitych przez Egipt. W Syrii, gdzie patronowała żeglarzom, nazywano ją np. Panią z Byblos. Wygląda na to, że jeszcze przed Nut była ona czczona jako bogini nieba. Imię jej przecież znaczy dosłownie: „dom Horusa”, a często w sztuce na jej krowim brzuchu wyobrażano gwiazdy. Pomiędzy rogami nosiła tarczę słoneczną. Ponieważ zaś mieszkańcy Egiptu tarczę nazywali też okiem słońca, raz mogła być ona uważana za bóstwo starsze od boga słońca Ra, innym razem za jego córkę. Czczono ją też jako piastunkę przy narodzinach króla, ale w Nowym Państwie na czoło wysuwa się jej kult jako opiekunki Wielkiej Czerwonej Góry — symbolu zachodniej nekropoli królewskiej w Tebach.
Z innych bóstw mających powszechne znaczenie w Egipcie należy wspomnieć boga wylewów Nilu H a p i — wyobrażanego pod postacią mężczyzny o obwisłym brzuchu i piersiach, noszącego na głowie pęk trzcin papirusowych i trzymającego w dłoniach wyładowany stół ofiarny — oraz wężową boginię imieniem Renenutet, mającą pod swoją pieczą żniwa i płody ziemi. M i n, pierwotnie lokalny bóg w miejscowości Koptos, uznany później powszechnie za boga urodzajów, był ściśle związany z Amonem. Miał się on również opiekować karawanami, a przedstawiany był jako ityfalliczna figura mężczyzny spowita w bandaże mumii i trzymająca w rękach przy piersi bicz, tzw. nechacha. Również M o n t u, niegdyś patron miasta Hermontis (na południe od Teb), w okresie Nowego Państwa uznany został za boga wojny, towarzyszącego w walce królowi egipskiemu. Przedstawiano go z głową sokoła.
Ściśle ze stanowiskiem królewskim była związana Seszat — bogini pisma, o której mówiliśmy już, że miała pod swą pieczą annały królewskie. Wyobrażano ją w postaci kobiety ze specjalnym emblematem na głowie: siedmioramienna gwiazda na słupku, zwieńczona u góry parą skierowanych ku dołowi rogów. Bóg S o b k czczony był pod postacią krokodyla w całym Egipcie, lecz szczególnie w oazie Fajum i w miejscowości Kom Ombo w Górnym Egipcie. Jako lokalne bóstwo Antinopolis zasługuje na uwagę żabia bogini H e k e t, która miała być pomocna kobietom podczas rozwiążąnia. Ponieważ zaś, jak wiadomo, Chnum był uważany za twórcę człowieka, nic dziwnego, że łączono ją ściśle z tym bogiem.
Na koniec jeszcze kilka bóstw, które zaznawały szczególnej czci w Późnym Okresie Dynastycznym. Do takich należy kocia bogini B a s t e t z centrum kultu w Bubastis w Delcie Nilowej. Podobnie rozwinął się później kult boga B e s a, który (jak He-ket) miał pomagać kobietom przy porodzie, a jako bóstwo ogniska rodzinnego ochraniał swych wyznawców od ukąszenia wężów i szeregu innych niebezpieczeństw. Bes ukazywany był jako pokraczny karzeł o lwich rysach twarzy, a tysiące terakotowych figurek z jego wyobrażeniem znaleziono w odkopanych ruinach cmentarzysk ptolemejskiego i rzymskiego Egiptu. W tym czasie również zażywała czci bogini T o e r i s, występująca w sztuce pod postacią hipopotama. Uważano ją nie tylko za dobroczynne bóstwo opiekujące się kobietami przy urodzeniu dziecka, ale pod jej postacią wyobrażano również konstelację Wielkiej Niedźwiedzicy, jak to ma miejsce np. w słynnym zodiaku w Dendera.